Close

Fitlekcja 3. Czy białko musi być białe? Scenariusz lekcji w szkole podstawowej

Nauczycielu, przed Tobą kolejny scenariusz FitLekcji na temat zdrowego odżywiania.

Białka, tłuszcze i węglowodany to składniki, z których zbudowane są wszystkie żywe organizmy. Rośliny i zwierzęta. Również my, ludzie, którzy zjadamy rośliny i zwierzęta. Żeby żyć zdrowo, rosnąć, uczyć się i biegać, musimy jeść to, czego potrzebuje nasz organizm, czyli to, z czego jest zbudowany i z czego czerpie energię.

Przez trzy kolejne lekcje będziemy się przyglądać (oddzielnie) białkom, tłuszczom i węglowodanom, czyli makroskładnikom.


Tematem dzisiejszej lekcji są BIAŁKA.

CELE:

  • Wprowadzenie w tematykę składników odżywczych pozyskiwanych z pożywieniem.
  • Omówienie białek: budowy, podziału na białka zwierzęce i roślinne, funkcji w organizmie oraz źródeł występowania w pożywieniu.

MATERIAŁY:

  • Prezentacja – slajdy,
  • Komputer z dostępem do Internetu, głośniki i rzutnik,
  • Gazetki reklamowe z produktami z supermarketów spożywczych, min. Po 1 sztuce na każde dziecko,
  • Kartka białego papieru A4 dla każdego ucznia,
  • Klej i nożyczki.

PRZYGOTOWANIE DO ZAJĘĆ:

Na kilka dni przed lekcją należy poprosić uczniów, by przynieśli po 1-3 darmowych gazetek reklamowych z hiper i supermarketów spożywczych.


Przed lekcją warto się upewnić, że wszystkie dzieci mają gazetki z produktami. Jeśli ktoś zapomniał, to niech podzielą się z nim koleżanki i koledzy, którzy mają po więcej niż jednej gazetce. Ważne, aby wszystkie dzieci miały materiały. Po lekcji wszystkie niewykorzystane gazetki i ich resztki możemy wrzucić np. do jakiegoś kartonu, ponieważ przydadzą się nam na kolejnych lekcjach.

PRZEBIEG ZAJĘĆ:

1. Co to są białka?

Źródło: opracowanie własne na podstawie prawdziwej wypowiedzi, 2017

No właśnie, co to jest to „coś”? Jak można to sobie wyobrazić? W jednej książce znalazłam taki obrazek i opis. Co o tym myślicie?

Źródło: opracowanie własne z wykorzystaniem grafiki i na podstawie: Agnieszka Sowińska, Przekroje owoce i warzywa, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa, 2015

A serio?

Białka to są związki chemiczne.

Związki chemiczne zbudowane są z różnych pierwiastków.

Wyobraźcie sobie klocki, z których można zbudować różne figury.

Poszczególne klocki, to pierwiastki. Najważniejsze pierwiastki, z których zbudowane są nasze organizmy, to

  • WĘGIEL
  • WODÓR
  • TLEN
  • AZOT

Źródło: Opracowanie własne

Z klocków można zbudować różne figury.

„Figury”, z których zbudowane są białka nazywają się AMINOKWASY.

Aminokwasy zawsze mają w sobie 4 „klocki”:

  • WĘGIEL
  • WODÓR
  • TLEN
  • AZOT

Niektóre mają jeszcze inne „klocki”, np. SIARKĘ.

Źródło: Opracowanie własne z wykorzystaniem grafiki wektorowej: By GYassineMrabetTalk Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2551977 

Żeby powstało coś fajnego, trzeba połączyć ze sobą wiele figur. Jeżeli połączymy ze sobą różne AMINOKWASY, to powstaną BIAŁKA.

A zatem podsumujmy:

Wszystkie żywe organizmy zbudowane są z białek.

Białka to związki chemiczne, które są zbudowane z aminokwasów.

Aminokwasy to cząsteczki, które są zbudowane przynajmniej z czterech pierwiastków: węgla, wodoru, tlenu i azotu.

Źródło: Opracowanie własne

 

Czy białko na pewno musi być białe?

Owszem, może być:

Ale nie musi.

Białko może być różowe:

Może być pomarańczowe:

Żółte:

A nawet zielone:

Albo w innych kolorach:

 

2. Dlaczego musimy jeść białko? Czyli funkcje białka.

Wszystkie organizmy żywe zbudowane są z białek. Białka budują nasze ciała: nasze mięśnie, nasze narządy wewnętrzne, naszą krew, hormony, enzymy, a nawet włosy i paznokcie. Dlatego najwięcej białka potrzebują dzieci, ponieważ rosną i ich organizmy muszą mieć materiał, z którego buduje się ciało. 

Mówimy, że białko pełni funkcję budulcową.

 

Białka są też potrzebne do budowy takich substancji, które regulują pracę organizmu. Te substancje nazywają się hormony i enzymy. Dlatego mówimy, że białko pełni też funkcję regulacyjną.

HORMONY to „inteligentne” białka, czyli takie, które dbają o to, żeby wszystko w naszym organizmie szło sprawnie.

ENZYMY  to białka, które pomagają trawić pożywienie, czyli tną białko, które zjadamy na aminokwasy.

Z białka zbudowane są też krwinki, czyli elementy naszej krwi.

KRWINKI CZERWONE roznoszą tlen i składniki od odżywcze po całym ciele.

To zadanie to funkcja transportowa.

KRWINKI BIAŁE  to nasi obrońcy. Walczą z wirusami i bakteriami.

Pełnią funkcję odpornościową.

Podsumujmy. Jakie funkcje w organizmie pełni białko?

Białka pełnią wiele funkcji. Najważniejsze to:

  • funkcja budulcowa,
  • funkcja regulacyjna,
  • funkcja transportowa,
  • funkcja odpornościowa.

Nasze organizmy potrafią same produkować niektóre aminokwasy i budować z nich białka. Ale nie wszystkie. Są takie aminokwasy, które musimy zjadać, bo inaczej nie mielibyśmy skąd ich wziąć. Musimy je znaleźć w pożywieniu, a następnie… połknąć, strawić i użyć tego białka do budowy naszego organizmu.

 

Rośliny też są zbudowane z białek. Rośliny zawierają potrzebne nam aminokwasy, ale nie wszystkie. Dlatego białko roślinne nazywa się białkiem niepełnowartościowym.

To brzmi tak, jakby było gorsze, prawda? Wcale tak nie jest.

To znaczy tylko tyle, że żeby dostarczyć wszystkich niezbędnych „klocków” do budowy białka, musimy połączyć ze sobą różne rośliny w jednym posiłku i wtedy mamy komplet aminokwasów.

Źródło: opracowanie własne

3. Gdzie znajdziemy białko?

Białka dzielimy na roślinne i zwierzęce, czyli takie, które znajdują się w roślinach i takie, które znajdują się w zwierzętach. Proste, prawda?

Ale gdzie konkretnie?

Białko zwierzęce znajdziemy w produktach mlecznych, zwłaszcza w serach, a także w jajkach, mięsie i rybach.

Kiedy jemy mięso zwierząt albo ryby, pijemy mleko albo jemy zrobione z niego sery i jogurty, to dostarczamy od razu takich białek, które mają wszystkie aminokwasy.

Ale uwaga! Nie wystarczy jeść samych białek pochodzenia zwierzęcego. Potrzebujemy też białka roślinnego. Najwięcej go znajduje się w roślinach strączkowych, ziarnach, orzechach i nasionach. Mniejsze ilości znajdziemy też w ciemnozielonych warzywach i glonach.

Ludzie, którzy nie jedzą mięsa, czyli wegetarianie, mają dużo źródeł białka do wyboru.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Guligowska, A. (2015): Dietetyka. Kurs podstawowy, Warszawa: Akademia Dietetyki.

Jednak pamiętajcie, że co za dużo, to niezdrowo. Powinniśmy jeść soję, ale nie codziennie. Dlaczego? Ponieważ zawiera związki podobne do kobiecych hormonów, które mogą wpływać na proces dojrzewania. Dlatego dzieci powinny jeść ją tylko od czasu do czasu, a niemowlęta w ogóle nie powinny jeść soi.

W diecie dzieci powinno być dwa razy więcej białka zwierzęcego niż roślinnego, ale to będzie się zmieniało, im będziecie starsi.

W diecie dorosłego człowieka powinno być po równo białka zwierzęcego i roślinnego, a u osób starszych więcej roślinnego.

 

Ćwiczenie 1 (ok 10 min)

Nauczyciel prosi, aby wszyscy wzięli do ręki gazetki produktowe z supermarketów i znaleźli produkty, które zawierają białko. Następnie uczniowie wycinają je i naklejają na kartce formatu A4. Można pracować indywidualnie lub w grupach.

Następnie wszystkie prace zostają powieszone w widocznym miejscu tak, by każdy mógł się zobaczyć, gdzie można znaleźć białko, czyli, jakie produkty powinny znaleźć się codziennie na naszych talerzach!

 

4. Ile potrzebujemy białka? Ile tego białka powinniśmy jeść?

Zacznijmy od odpowiedzi na pytanie: co to znaczy MAKRO I MIKRO?

MAKRO = DUŻO

MIKRO = MAŁO

Nasze organizmy do życia potrzebują wody oraz makroskładników i mikroskładników.

Makroskładniki to białka, tłuszcze i węglowodany.

Mikroskładniki to witaminy i minerały.

Białka należą do makroskładników, co wskazuje na to, że powinniśmy jeść go dużo. Ale co to znaczy? Ile to jest „dużo”?  Co mówią dietetycy?

Zdrowa, dorosła osoba powinna zjadać 0,8-1 gram białka na 1 kilogram masy ciała!

Dzieci i kobiety w ciąży potrzebują jeszcze więcej białka!

Organizmy dzieci intensywnie rosną i rozwijają się, a przyszła mama musi dostarczać tyle białka, żeby wystarczyło dla niej i dla dzidziusia.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Ciborowska, H., Rudnicka, A. (2016): Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa: PZWL

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Ciborowska, H., Rudnicka, A. (2016): Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa: PZWL

To znaczy, że jeżeli ważysz 30 kg, to powinieneś zjadać ok. 33 g białka codziennie. Indywidualne zapotrzebowanie na białko ustala dietetyk na postawie płci, wieku, wzrostu i wagi.

Białko może być źródłem energii, jeżeli inne dostawy zawiodą, ale to nie jest jego główne zadanie. W diecie powinno być 10-15% energii z białka. To niewiele.

Pamiętacie zdrowy talerz?

Białka nie może być za dużo.

Jeśli jesteś bardzo głodny, lepiej zjedz więcej warzyw, niż większy kotlet!

 

A co się stanie, kiedy będziemy jeść za mało białka? Albo za dużo?

Nasz organizm zacznie szwankować, psuć się czyli chorować.

Skutki niedoboru białka:

  • zahamowanie wzrostu,
  • osłabienie organizmu,
  • wypadanie włosów,
  • podatność na infekcje.

Skutki nadmiaru białka:

  • choroby nerek
  • odwapnienie kości

Ćwiczenie 2 (dla klas od V-VIII)

Ola zjadła na śniadanie kromkę chleba z masłem, żółtym serem i pomidorem oraz jajecznicę z 2 jajek, do tego wypiła szklankę mleka. Ile białka zjadła Ola na śniadanie? Czy to jest dużo, czy mało, jeżeli Ola waży 30 kg?

Dane:

  • Kromka chleba – 40g
  • Masło – 5g
  • Plaster żółtego sera – 15g
  • Pomidor – 10g
  • Jajko – 50g
  • Szklanka mleka = 250ml
  • Ola – 30kg

* Odpowiedź znajdziecie pod lekcją.

Czy białko zwierzęce jest „zdrowsze”, bo jest pełnowartościowe? W takim razie dlaczego ludzie powinni jeść tyle samo białka roślinnego co zwierzęcego?

5. Co to znaczy „zdrowe” jedzenie?

Czy ktoś widział „chore” jedzenie?

 

Mówiąc „zdrowe” białka, mamy na myśli takie, które jak najlepiej posłużą naszemu zdrowiu. Takie znajdują się w produktach, które są naturalne, nie za bardzo przetworzone przez człowieka, nie nawożone szkodliwymi substancjami, a w przypadku zwierząt – karmione dobrą paszą i szczęśliwe.

To nadal nie oznacza, że powinniśmy jeść takich produktów nieograniczone ilości. Pamiętajcie, że za dużo białka, to też niedobrze.

To znaczy tyle, że robiąc zakupy, warto wybierać rośliny, będące źródłem białka, które są uprawiane ekologicznie, mięso, jaja i mleko zwierząt hodowanych przez rolników w małych gospodarstwach, a nie na dużych fermach. Zawsze możemy dokonać lepszego lub gorszego wyboru.

Na dziś to wszystko. Z kolejnej lekcji dowiecie się czym są tłuszcze, gdzie je znajdziemy, po co mamy je jeść i ile to jest „w sam raz”. Serdecznie zapraszam!

Nauczycielu, korzystaj, komentuj, udostępniaj! Dziękuję!

*Odpowiedź do ćwiczenia 2:

  • Kromka chleba 40*5,7/100 = 2,28
  • Masło 5*0,7/100 = 0,035
  • Plaster żółtego sera 15*26,1/100 = 3,915
  • Pomidor 10*0,9/100 = 0,09
  • Jajko 50*2 = 100; 100*12,5/100 = 12,5
  • Szklanka mleka 250*3,4/100 = 8,5

 

2,28 + 0,035 + 3,915 + 0,09 + 12,5 + 8,5 = 27,32 (g)

Czy to jest dużo czy mało?

33g to 100%

27,32g*100%/33g = 82,8%

Ola zjadła 27,32 g białka, czyli 82,8% dziennego zapotrzebowania. To jest dużo, bo przecież Ola zje jeszcze inne posiłki w ciągu dnia.

 

Literatura:

Ciborowska, H., Rudnicka, A. (2016): Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa: PZWL

Bosacka, K., Kozłowska-Wojciechowska, M. (2011): Czy wiesz co jesz? Poradnik konsumenta, czyli na co zwracać uwagę, robiąc codzienne zakupy, Poznań: Publicat S.A.

Guligowska, A. (2015): Dietetyka. Kurs podstawowy, Warszawa: Akademia Dietetyki.

Łapanowski, G., Sobczak, M. (2014): Najlepsze przepisy dla całej rodziny, Poznań: Publicat S.A.

Sowińska, A. (2015): Przekroje. Owoce i warzywa, Warszawa: Nasza Księgarnia.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AminoAcidball.svg#/media/File:AminoAcidball.svg [15.11.2017]

 

 

Treści zamieszczane na stronie internetowej www.koliberdietetyka.pl mają na celu edukację i dostarczanie informacji. Nie można traktować ich jako odpowiednika profesjonalnej porady lekarskiej, diagnostyki czy leczenia. Każdy problem zdrowotny należy konsultować z lekarzem. Koliberdietetyka.pl stara się przekazywać rzetelną i wartościową wiedzę, jednakże nie bierze odpowiedzialności za sposób wykorzystywania informacji zawartych na stronie.