Close

Fitlekcja 4. Ach, te tłuste tłuszcze! Scenariusz lekcji w szkole podstawowej

Nauczycielu, przed Tobą kolejny scenariusz FitLekcji na temat zdrowego odżywiania.

Na poprzedniej lekcji poznaliśmy białka. Wiemy już, że wchodzą w skład komórek naszego organizmu. Ale nie tylko białka budują nasze ciała. Bardzo ważną grupą związków są również tłuszcze.

Czy tłuszcze muszą być tłuste? To dobrze czy źle? Czy tyjemy od tłuszczu? Ile go potrzebujemy i co to jest omega-3?  O tym wszystkim dowiecie się z dzisiejszej lekcji.

PRZYGOTOWANIE DO ZAJĘĆ:

Na kilka dni przed lekcją należy poprosić uczniów, by przynieśli po 1-3 darmowych gazetek reklamowych hiper i supermarketów spożywczych.

Przed lekcją warto się upewnić, że wszystkie dzieci mają gazetki z produktami. Jeśli ktoś zapomniał, to niech podzielą się z nim koleżanki i koledzy, którzy mają po więcej niż jednej gazetce. Ważne, aby wszystkie dzieci miały materiały. Wykorzystajcie też resztki z poprzedniej lekcji, jeśli coś zostało.

PRZEBIEG ZAJĘĆ:

1. Co to są tłuszcze?

Pewnie już się domyślacie… Tak. Tłuszcze to związki chemiczne. Tak samo, jak białka. Ale inne.

Podstawowe klocki, czyli pierwiastki, z których zbudowane są tłuszcze, to:

  • WĘGIEL
  • WODÓR
  • TLEN

 

Źródło: Opracowanie własne z wykorzystaniem grafik https://pl.wikipedia.org/wiki/T%C5%82uszcze oraz http://www.ekologia.pl/wiedza/slowniki/leksykon-ekologii-i-ochrony-srodowiska/tluszcze

Pamiętacie, jak się nazywają proste związki – cegiełki, z których zbudowane są białka? Tak, to aminokwasy.

Tłuszcze natomiast zbudowane są z KWASÓW TŁUSZCZOWYCH.

Tłuszcze będziemy nazywać i dzielić w zależności od tego, z jakich kwasów tłuszczowych są zbudowane.

Kwasy tłuszczowe mogą być:

  • NASYCONE
  • JEDNONIENASYCONE
  • WIELONIENASYCONE

Co to znaczy nasycone? Czy to to samo, co najedzone?

Nie…

Określenie „nasycone” lub „nienasycone” oznacza sposób powiązania ze sobą cząsteczki węgla z cząsteczką wodoru.

Jeżeli wiązanie jest pojedyncze, to mówimy, że jest nasycone, bo już nic innego przyłączyć nie może. Wiązanie podwójne jest nienasycone, bo może zaprosić do zabawy, czyli przyłączyć inny pierwiastek.

 

Źródło: Opracowanie własne z wykorzystaniem grafiki http://www.edunauka.pl/biochlipidy.php

Najzdrowsze dla naszego organizmu są kwasy tłuszczowe wielonienasycone, czyli takie, które zawierają wiele wiązań podwójnych. Nasz organizm nie potrafi ich wyprodukować samodzielnie. Musimy je zjadać. Dlatego mówimy o nich NIEZBĘDNE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE

w skrócie NNKT.

Najbardziej znanym kwasem NNKT jest kwas OMEGA-3, który znajdziemy w rybach, orzechach, ziarnach i awokado.

Kwasy tłuszczowe łączą się z alkoholem i tak powstają tłuszcze. Ale to nie jest ten sam alkohol, który mogą pić dorośli, tylko trochę inny, który nazywa się GLICEROL, albo inaczej GLICERYNA.

Źródło: Opracowanie własne z wykorzystaniem grafik: https://pl.wikipedia.org/wiki/T%C5%82uszcze, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwasy_t%C5%82uszczowe, https://pl.wikipedia.org/wiki/Gliceryna, https://www.sklep.bio-med.pl/media/products/15916c0ba80924dbfb3afa6d77c8481b/images/thumbnail/big_Omega_3-6-9_2.jpg?lm=1494790401

Rodzina tłuszczy jest bardzo liczna. Wszystkich krewnych nazywa się TŁUSZCZOWCAMI, albo LIPIDAMI, albo po prostu TŁUSZCZAMI.

Skąd nazwa lipidy? Z greckiego lipos –tłuszcz.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ciborowska, H., Rudnicka, A.(2016): Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa: PZWL.

A zatem podsumujmy:

Tłuszcze to związki chemiczne, które są zbudowane z kwasów tłuszczowych.

Kwasy tłuszczowe dzielimy na nasycone, jednonienasycone i wielonienasycone.

Najważniejsze dla zdrowia są Niezbędne Nienasycone Kwasy Tłuszczowe.

 

Czy wszystkie tłuszcze są tłuste?

Owszem, większość jest:

 

 

 

 

 

 

Ale są też inne związki, które zaliczamy do tłuszczy, a wcale nie muszą być tłuste, np. woski

 

Co łączy ze sobą wszystkich krewnych z rodziny tłuszczowców?

Tłuszcze są nierozpuszczalne w wodzie!!!

Eksperyment:

Podzielcie się na dwie drużyny. Niech każda drużyna zgromadzi się przy jednym stoliku/ławce i wybierze „mistrza ceremonii”, który przeprowadzi eksperyment.

Do misek nalejcie zwykłej, zimnej wody z kranu, a następnie niech „mistrz ceremonii” pierwszej drużyny naleje na łyżkę olej, a drugi nabierze ze słoika łyżkę płynnego miodu.

Porównajcie to, co widzicie na obu łyżkach. Oba płyny są gęste i żółte, prawda?

Mistrz każdej drużyny wlewa powoli zawartość łyżki do miski z wodą i miesza, miesza, miesza ok 3 minuty.

Co się dzieje? Obserwujcie to i opiszcie.

Drużyna z miodem: co się stało? Czyżby miód zniknął? Tak, rozpuścił się.

Drużyna z olejem: czy udało wam się ten tłuszcz rozmieszać, tak, by się rozpuścił? Co się dzieje? Kropelki tłuszczu rozbijają się na mniejsze, ale po chwili znów łączą w większe oczka. Nie da się sprawić, by całkowicie zniknęły, prawda? Widzicie, jak tworzą się oczka? To zbite ze sobą cząsteczki tłuszczu, które przytulają się do siebie, bo nie lubią wody.

2. Do czego potrzebny nam tłuszcz? Czyli funkcje tłuszczy.

Najważniejsze zadanie tłuszczy polega na tym, że magazynem energii. Żeby żyć, musimy mieć energię. Inaczej bylibyśmy jak rozładowana bateria.

Ten tłuszcz, który mamy pod skórą, to głównie tłuszcze proste. Działa jak kołderka i pomaga utrzymać właściwą temperaturę ciała.

Nasz organizm spala tłuszcz i uwalnia energię.

Jednostką, w jakiej mierzymy energię, pochodzącą z pożywienia, jest KILOKALORIA.

1 g tłuszczu dostarcza ponad 2 razy więcej kilokalorii niż cukier, czy białko.

Tłuszcz pełni również funkcję budulcową.

Tłuszcze, które wchodzą w skład narządów wewnętrznych są bardziej złożone. Znajdziemy tu takie tłuszczowce jak fosfolipidy, glikolipidy czy cholesterol.

Z tłuszczu zbudowane są wszystkie BŁONY KOMÓRKOWE, czyli to, co otacza komórkę z zewnątrz.

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/B%C5%82ona_kom%C3%B3rkowa#/media/File:Yeast_membrane_proteins.jpg

Tłuszcze wchodzą też w skład płynów ustrojowych, czyli krwi i limfy.

Cholesterol, tłuszczowiec z grupy steroli zwierzęcych jest potrzebny do tworzenia niektórych HORMONÓW i KWASÓW ŻÓŁCIOWYCH. O hormonach wspominaliśmy na poprzedniej lekcji. To związki, które regulują różne procesy zachodzące w organizmie. Kwasy żółciowe wchodzą w skład ŻÓŁCI, czyli substancji, którą produkuje wątroba, żeby strawić tłuszcze.

Cholesterol wchodzi również w skład komórek nerwowych.

Mózg składa się głównie z tłuszczu i wody.

Około 60% suchej masy mózgu stanowi sam tłuszcz.

Większość tłuszczu mózgowego to wielonienasycone kwasy tłuszczowe, których struktury zawierają dwa lub kilka wiązań, dzięki czemu komórki mózgu, czyli NEURONY są giętkie i elastyczne. Dzięki temu są zdolne do transmitowania i otrzymywania informacji.

Tłuszcz służy również do rozpuszczania witamin, które tak, jak on sam, nie rozpuszczają się w wodzie. Są 4 ważne witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, które łatwo zapamiętać, bo zestawione ze sobą tworzą imię.

A D E K

 

 

Podsumujmy. Jakie funkcje w organizmie pełnią tłuszcze?

Najważniejsze to:

  • funkcja zapasowa (magazyn energii),
  • funkcja termoregulacyjna (kołderka pod skórą)
  • funkcja budulcowa (składnik błon komórkowych i mózgu),
  • rozpuszczalnik dla witamin A, D, E i K.

Źródło: Food Forum, dodatek specjalny (2016): Rola tłuszczów w diecie rozwijającego się dziecka, Poznań: Forum Press.

3. Gdzie znajdziemy tłuszcze?

Tłuszcze, podobnie jak białka, dzielimy na roślinne i zwierzęce.

Tłuszcze zwierzęce znajdziemy w maśle, smalcu, mięsie i jego przetworach, czyli wędlinach, serach, a także w rybach.

Najlepszym źródłem tłuszczu zwierzęcego są właśnie ryby. Ich tłuszcz jest bogaty w kwasy omega-3.

Naukowcy donoszą, że dużo korzystniejsze dla naszego organizmu są tłuszcze roślinne.

To znaczy wszystkie oleje (np. olej rzepakowy czy olej lniany) i oliwy (np. oliwa z oliwek). Dużo tłuszczu znajduje się również w orzechach. Możemy je jeść na surowo albo wycisnąć z nich olej. Do smażenia bardzo dobry jest olej kokosowy z orzechów kokosa. A wiecie, że jest nawet taki owoc, który ma również bardzo dużo tłuszczu? Kto wie, jak on się nazywa?

Tak, to awokado.

W diecie dorosłych i dzieci powinno być więcej tłuszczu roślinnego, niż zwierzęcego.

 

Ćwiczenie 1 (max 10 min)

Nauczyciel prosi, aby wszyscy wzięli do ręki gazetki produktowe z supermarketów i znaleźli produkty, które stanowią źródła tłuszczu. Następnie uczniowie wycinają je i naklejają na kartce formatu A4, ale tym razem podzielcie kartkę na pół i spróbujcie je podzielić na źródła tłuszczu roślinnego i zwierzęcego.  Można pracować indywidualnie lub w grupach.

Następnie powieście wszystkie prace w widocznym miejscu i zobaczcie, czy prawidłowo rozdzieliliście tłuszcze na zwierzęce i roślinne.

4. Ile potrzebujemy tłuszczu? Co to znaczy „w sam raz”?

Tłuszcze stanowią ok. 15% masy ciała u mężczyznok. 25% u kobiet. Nasze ciała różnią się i kobiety potrzebują mieć więcej tłuszczu.

Źródło: http://dietolog.pl/2014/05/ile-tuszczu-powinno-byc-w-organizmie/

Jeśli chcesz się dowiedzieć ile % tłuszczu znajduje się w Twoim organizmie, odwiedź dietetyka, który w swoim gabinecie ma specjalne urządzenie do pomiaru składu ciała.

Tłuszcze należą do makroskładników. Tak, jak białka. Czy to znaczy, że powinniśmy jeść go dużo. Ile to jest „dużo”?  Co mówią dietetycy?

Około 30% energii naszej diety powinno pochodzić z tłuszczy!

(z białka do 15% energii)

Przypomnijcie sobie rysunek z króliczkiem.

1 g tłuszczu dostarcza aż 9 kcal, a 1g białka tylko 4 kcal.

Pamiętacie zdrowy talerz? Tłuszczu musi być malutko, bo daje duuuużo energii.

Ale malutko, to nie znaczy w ogóle. Tłuszcz jest potrzebny, bo wiecie co się stanie, kiedy będziemy jeść go za mało?

Skutki niedoboru tłuszczy:

  • zmniejszenie masy ciała u dzieci i zahamowanie ich wzrostu,
  • choroby skóry, stany zapalne,
  • pogorszenie gojenia się ran,
  • zaburzenia funkcjonowania nerek,
  • osłabienie serca,
  • kruchość naczyń krwionośnych,
  • więcej przeziębień i innych infekcji.

 

Albo za dużo?

Skutki nadmiaru tłuszczy:

  • nadwaga i otyłość
  • cukrzyca
  • zaburzenia układu odpornościowego

5. Co to są „zdrowe” tłuszcze i co to takiego tłuszcze TRANS?

Tłuszcze roślinne mają korzystniejszy wpływ na organizm, czyli roślinne są „dobre” a zwierzęce „złe”? Chwileczkę, to nie jest takie proste…

Nie możemy powiedzieć, że tłuszcze roślinne są „dobre”, a zwierzęce – „złe”. Są bardzo dobre tłuszcze zwierzęce np. ryby i szkodliwe tłuszcze roślinne. Takimi szkodliwymi tłuszczami roślinnymi są tłuszcze utwardzone, czyli oleje, które sztucznie, w fabryce zostały zmienione tak, żeby zamienić się w twardą kostkę margaryny do pieczenia. Takie tłuszcze są bardzo niebezpieczne dla zdrowia, ponieważ przez to utwardzanie powstają takie szkodliwe odmiany kwasów tłuszczowych, zwane TRANS.

Do produkcji kupnych ciastek, wafelków, pączków, drożdżówek i ciast oraz czekolad najczęściej używanym tłuszczem jest TŁUSZCZ PALMOWY, który zawiera właśnie te szkodliwe kwasy tłuszczowe TRANS. Unikajcie ich jak ognia!

Jeżeli jemy za mało warzyw, to nadmiar cholesterolu, którego bardzo dużo jest w produktach zwierzęcych, może zatykać tętnice i powodować choroby serca. Kiedy tętnice się zatkają, powstaje ZAWAŁ, na który można umrzeć!

Żywność wysoko przetworzona i typu „fast food” zawiera bardzo dużo tłuszczu. Dlaczego?

Ponieważ:

TŁUSZCZ JEST NOŚNIKIEM SMAKU!

LUBIMY TO, CO TŁUSTE!

TO, CO JEST TŁUSTE SMAKUJE NAM LEPIEJ!

TO, CO NAM SMAKUJE, SMAKUJE NAM CZĘSTO DLATEGO, ŻE JEST TŁUSTE!

 

Ale halo, halo… spożywanie zbyt wielu takich produktów prowadzi to OTYŁOŚCI.

Otyłość nie jest kwestią estetyczną. Otyłość jest chorobą. Jest także „drzwiami” do wielu innych chorób:

– cukrzycy typu II,

– nadciśnienia,

– chorób serca,

– nowotworów,

I wielu innych…

Dlatego wybieraj i jedz dobre tłuszcze:

Pamiętaj, że zawsze masz wybór!

Jesteś tym, co jesz!

Na dziś to wszystko. Z kolejnej lekcji dowiecie się co to są węglowodany, gdzie je znajdziemy, po co mamy je jeść i ile to jest „w sam raz”. Serdecznie zapraszam!

Nauczycielu, korzystaj, komentuj, udostępniaj! Dziękuję!

Literatura:

Ciborowska, H., Rudnicka, A. (2016): Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa: PZWL.

Bosacka, K., Kozłowska-Wojciechowska, M. (2011): Czy wiesz co jesz? Poradnik konsumenta, czyli na co zwracać uwagę, robiąc codzienne zakupy, Poznań: Publicat S.A.

Food Forum, dodatek specjalny (2016): Rola tłuszczów w diecie rozwijającego się dziecka, Poznań: Forum Press.

Guligowska, A. (2015): Dietetyka. Kurs podstawowy, Warszawa: Akademia Dietetyki.

Włodarek, D., Lange, E., Kozłowska, L., Głąbska, D. (2015): Dietoterapia, Warszawa: PZWL.

http://www.zdrowa-zywnosc.pl/artykuly/27-odzywianie-mozgu [27.11.2017]

http://jakzapamietac.pl/blog/item/24-tluszcze-w-diecie-mozgu [27.11.2017]

https://www.neurogra.pl/podstawa-naukowa/czym-jest-mozg [27.11.2017]

http://dietolog.pl/2014/05/ile-tuszczu-powinno-byc-w-organizmie/ [27.11.2017]

3

Treści zamieszczane na stronie internetowej www.koliberdietetyka.pl mają na celu edukację i dostarczanie informacji. Nie można traktować ich jako odpowiednika profesjonalnej porady lekarskiej, diagnostyki czy leczenia. Każdy problem zdrowotny należy konsultować z lekarzem. Koliberdietetyka.pl stara się przekazywać rzetelną i wartościową wiedzę, jednakże nie bierze odpowiedzialności za sposób wykorzystywania informacji zawartych na stronie.